Σε πρόσφατη ανάλυση μεγάλου όγκου δεδομένων από ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο και άλλες 44 χώρες (Global Minds Project, 2020-25), οι ερευνητές καταλήγουν στο ότι «σήμερα, η ψυχική δυσφορία είναι υψηλότερη στους νέους και μειώνεται με την ηλικία. Αυτή είναι μια τεράστια αλλαγή σε σχέση με το παρελθόν… [και] υποδηλώνει μια σοβαρή κρίση ψυχικής υγείας μεταξύ των νέων, που πρέπει να αντιμετωπιστεί». Πιθανολογούμενες αιτίες θεωρούνται οι οικονομικές προκλήσεις (προοπτικές εργασίας, στέγασης κ.λπ.), η μείωση της χρηματοδότησης για υγειονομική περίθαλψη και υπηρεσίες ψυχικής υγείας, η διαρκής επίδραση της πανδημίας COVID-19, και η αυξημένη χρήση των social media και smartphones.
Οι αυξανόμενες – ιδιαίτερα την τελευταία πενταετία – ανάγκες ψυχικής υγείας στις μικρές ηλικίες προκύπτουν από πολλές μελέτες, μεταξύ των οποίων και εκείνες του Διακρατικού Δικτύου «Global Child Adolescent Mental Health Study» (GCAMHS), σε μαθητές 13-15 χρόνων από 32 χώρες σε 4 ηπείρους. Στο δίκτυο συμμετέχουμε ο υπογράφων, ως υπεύθυνος-συντονιστής, ο αναπληρωτής καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Γ. Γιαννακόπουλος, ο υποψήφιος διδάκτορας Φ. Ζαραβίνος-Τσάκος, και μεταπτυχιακές φοιτήτριες.
Σε μελέτες του Δικτύου (2011-17), 31,4% των μαθητών ένιωθαν ανασφάλεια στο σχολικό περιβάλλον, αίσθημα που σχετιζόταν με εμπειρίες θυματοποίησης, προβλήματα ψυχικής υγείας και την αίσθηση πως οι εκπαιδευτικοί δεν τους φρόντιζαν. Στο ελληνικό δείγμα 6.000 εφήβων του 2023, βρήκαμε, συγκριτικά με την περίοδο προ πανδημίας, επιβαρυμένη ψυχική υγεία των εφήβων και σημαντικά αυξημένες εμπειρίες bullying (χαμηλότερα ωστόσο ποσοστά από άλλες χώρες), καθώς και υψηλά ποσοστά αυτοτραυματισμών (25,5%), αυτοκτονικού ιδεασμού (28,1%) και αποπειρών αυτοκτονίας (8,4%). Εντυπωσιάζουν, τέλος, τα υψηλά ποσοστά (30-40%) των ελλήνων (και όχι μόνο) εφήβων με άγχος, φόβο και θυμό απέναντι στην κλιματική αλλαγή.
Από τις μελέτες του Δικτύου προκύπτουν επίσης, και οι ακάλυπτες σε μεγάλο βαθμό ανάγκες ψυχικής υγείας των εφήβων. Αν και σημαντικό ποσοστό εφήβων σκέφτηκαν ή αναζήτησαν ανεπίσημα βοήθεια από συγγενείς, συνομηλίκους, εκπαιδευτικούς κ.λπ., μόλις 1% αναζήτησαν επίσημα βοήθεια από ειδικούς ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα στις μέσου εισοδήματος χώρες (έναντι 2-7% στις χώρες υψηλού εισοδήματος). Από τους εφήβους με υψηλά επίπεδα προβλημάτων συναισθήματος και συμπεριφοράς, ποσοστό 1-2% στις μέσου εισοδήματος χώρες και 6-25% στις υψηλού εισοδήματος χώρες αναζήτησαν επίσημα βοήθεια (με τα κορίτσια να υπερβαίνουν τα αγόρια).
Τα παραπάνω στοιχεία δεν είναι απλοί αριθμοί αλλά μια κλήση αφύπνισης. Η πρόληψη και η προαγωγή της ψυχικής υγείας είναι απαραίτητες μέσα από σύντομες, εστιασμένες και τεκμηριωμένης επιστημονικά αποτελεσματικότητας παρεμβάσεις στις οικογένειες ή μέσω του σχολείου, όπως π.χ. η παρέμβαση «Ας Μιλήσουμε για τα Παιδιά» (Let’s Talk about Children). Στο πλαίσιο της παρέμβασης, έχουμε εκπαιδεύσει προσφάτως (2023-26) νηπιαγωγούς και δασκάλες/δασκάλους για καλύτερη επικοινωνία και συνεργασία με τους γονείς προς όφελος της ευημερίας και της καλής ψυχικής υγείας των παιδιών. Μάλιστα, ξεκινούμε τώρα, στο πλαίσιο ευρωπαϊκού προγράμματος, νέο κύκλο εκπαίδευσης (2026-29), με φορέα υλοποίησης το Ελληνικό Ινστιτούτο Μελέτης Τραύματος και Προαγωγής Ψυχικής Υγείας.
Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι ομότιμος καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, ιδρυτής και πρόεδρος ΔΣ Ελληνικού Ινστιτούτου Μελέτης Τραύματος και Προαγωγής Ψυχικής Υγείας.
